Bestraling

Bestralingsfaciliteiten

Simulatie

Voorafgaand aan de bestraling vindt een simulatie plaats. Tijdens deze simulatie worden de parameters van de bestraling (plaats, invalshoek, grootte van de velden…) nagebootst zonder dat de patiënt bestraald wordt. Het LOC beschikt over een conventionele simulator en een moderne ‘big bore’ CT-simulator.

Bij een conventionele simulatie wordt de patiënt doorlicht en worden opnames gemaakt van de te bestralen regio. De CT-simulator maakt CT-opnames van de te bestralen regio. Deze beelden worden automatisch doorgestuurd voor verdere verwerking.

‘Big bore‘ staat voor een CT-scan met een grote opening. In tegenstelling tot radiologische CT-scans, beschikt dit toestel over een extra brede opening. Op die manier kan de patiënt in bestralingshouding geplaatst worden (bv. handen onder het hoofd bij longbestralingen ).

Planning

De  ‘planning‘ is het zenuwcentrum van de radiotherapieafdeling. Hier worden na de simulatie optimale bestralingsplannen opgesteld. Nadat de radiotherapeut het te bestralen volume – het zgn. ‘doelvolume‘ - heeft afgebakend, kunnen fysici en dosimetristen aan de slag.

Het doel van een planning is een bestralingsplan opstellen waarbij het doelvolume optimaal wordt behandeld. Hierbij wordt gelet op een maximale sparing van de kritische organen en normale gezonde weefsels. Op die manier kunnen de eventuele bijwerkingen voor de patiënt beperkt worden.  Die bijwerkingen zijn vooral afhankelijk van de te bestralen regio, de bestralingsdosis en het bestraalde volume.
In het bestralingsplan zijn verschillende controles ingebouwd om fouten uit te sluiten.

Behandeling

Uitwendige bestraling

Bij uitwendige bestraling wordt de straling opgewekt in lineaire versnellers. De afdeling radiotherapie beschikt momenteel over 5 lineaire versnellers, waarvan vier met multi-leaf collimatoren voor hoge precisie bij de radiotherapie. Deze versnellers zijn verdeeld over de twee campussen.

Zowel ‘harde’ röntgenstraling als elektronenstraling (aangewend bij oppervlakkige letsels) kunnen toegepast worden. De energiekeuze van de bestraling wordt bepaald door de plaats van de tumor. Hoe dieper de tumor zit, des te sterker de straling moet zijn om voldoende door te kunnen dringen in de weefsels.

Stereotactische bestralingen

Hierbij gaat het om precisiebestralingen van letsels gelegen in de hersenen.
Er wordt éénmalig een zeer hoge dosis röntgenstraling toegediend op de plaats van het hersenletsel. Hoewel de benaming ‘chirurgie’ anders doet vermoeden, vindt er geen operatieve ingreep plaats. Deze term wijst op de nauwe samenwerking tussen neurochirurgen en radiotherapeuten.

Met IPlan Net (van de firma BrainLab) beschikt het LOC over een softwarepakket dat verschillende artsen in staat stelt om van op verschillende locaties gelijktijdig de planning van een patiënt op te stellen en te verifiëren. De communicatie verloopt via een glasvezelverbinding.

Het doelvolume wordt in bogen van smalle stralenbundels zeer nauwkeurig bestraald. Dankzij de radiochirurgie is het mogelijk om de bestraling zeer precies op het letsel te richten, met een nog grotere nauwkeurigheid dan bij conventionele radiotherapie (enkele millimeters).
Een aangepast hoofdframe wordt verankerd  op de patiënt om een exacte positionering mogelijk te maken. CT- en MRI-beelden worden via beeldfusieprogramma’s aangewend.

Naast de éénmalige stereotactische bestraling, zijn er meer en meer indicaties voor gefractioneerde stereotactie. Hierbij wordt de bestralingsdosis gespreid over verschillende weken. In tegenstelling tot een vast frame bij éénmalige stereotactie, wordt een speciaal masker gebruikt om het hoofd in de juiste positie te houden.

Stereotactische bestralingen zijn mogelijk op beide campussen. Voor uitzonderlijke precisiebestralingen beschikken we over een micro-multi-leaf collimator. Deze collimator wordt extra gemonteerd op een bestralingstoestel.
Indicaties voor stereotactische bestralingen zijn onder meer arterio-veneuze shunten, letsels in de nabijheid van het chiasma opticum.

IMRT (Intensity Modulated Radiotherapy)

Het toedienen van deze geoptimaliseerde dosisverdelingen (intensiteitsmodulatie) is mogelijk door het aansturen van loden lamellen in de kop van het bestralingstoestel. Elke lamel volgt hierbij een complex traject van links naar rechts over de tumor. Ondertussen wordt de bestralingsintensiteit aangepast.

Met de IMRT-techniek wordt het nabijgelegen gezonde weefsel minder belast, omdat het slechts aan een kleine dosis straling wordt blootgesteld. Deze voortdurende verandering van stralingsdosis komt het nabijgelegen gezonde weefsel dus ten goede. De vaak grillige vorm van een tumor kan met IMRT nauwkeuriger benaderd worden dan met  conventionele bestraling. IMRT is sinds enkele jaren mogelijk dankzij speciale softwarepakketten.

IGRT (Image-guided Radiotherapy)

Bij Image-guided radiotherapy (IGRT) wordt online imaging gebruikt: beeldvorming en behandeling gebeuren met dezelfde machine en op hetzelfde ogenblik. Net voor, tijdens of na de bestraling worden beelden gemaakt. Het voornaamste doel: de nauwkeurigheid van de positionering van de patiënt controleren. Door de combinatie van een Röntgenbuis en een beeldversterker die op het bestralingstoestel zijn bevestigd, kunnen zowel RX-foto’s (2-dimensionaal) als een CT-scan (3-dimensionaal) van de patiënt gemaakt worden.
De vergelijking van deze beelden met de oorspronkelijke simulatiebeelden laat toe om te controleren of de patiënt nauwkeurig gepositioneerd werd. Indien op de beelden een afwijking wordt vastgesteld, kan de patiënt vóór de behandeling verschoven worden. Zo kan het doelgebied accuraat bestraald worden. De beelden geven bovendien eventuele anatomische veranderingen tijdens de duur van de behandeling weer.

RapidArc

RapidArc is een verdere perfectionering van IMRT. Het LOC is het eerste niet-universitaire centrum in België dat patiënten op deze wijze kan bestralen. RapidArc werd ontwikkeld door Varian Medical Systems, wereldleider op het vlak van bestralingsapparatuur. In juni 2009 werden de eerste patiënten bestraald met deze nieuwe techniek.

Het toestel draait echt in een boog of cirkel van 360° (Arc) rond de patiënt. Tijdens deze draaiing wordt de opening van het bestralingstoestel (waarlangs de stralen op de patiënt gericht worden) continu aangepast aan de vorm van het gezwel. Ook de draaisnelheid van de boogbeweging kan variëren, net als de intensiteit van de toegediende straling.

De eigenlijke bestraling neemt minder dan 2 minuten (Rapid) in beslag. Door deze korte bestralingstijd is de kans kleiner dat de patiënt beweegt. Zo kunnen de veiligheidsmarges rondom het gezwel minimaal gehouden worden ten opzicht van de gezonde weefsels. Omdat deze nieuwe behandeling minder tijd in beslag neemt, is ze bovendien comfortabeler voor de patiënt.

Dit soort bestraling is niet nodig voor elke patiënt, maar voor bepaalde gevallen. Op dit moment worden bepaalde prostaatkankers met de RapidArc-techniek bestraald. Volgende indicaties zijn sommige gezwellen van de hoofd- en halsregio. De artsen van het LOC verwachten dat het aantal patiënten, dat op deze manier bestraald zal worden, in de toekomst fors zal toenemen.

Inwendige bestraling

Inwendige bestraling, ook brachytherapie genoemd, is een vorm van radiotherapie waarbij ingekapseld radioactief materiaal (bijvoorbeeld jodium-125 of iridium-192) in of tegen de tumor gebracht wordt (brachy betekent in het Grieks kortbij ).
Brachytherapie kan als onderdeel van een bestralingsbehandeling of als enige behandeling geadviseerd worden.

Behandeling met PDR

Voor de behandeling met de PDR-afterloader (Pulse Dose Rate) worden er altijd speciale applicatoren op de plaats van het tumorgebied in het lichaam gebracht.
De belangrijkste indicaties zijn inwendige bestralingen bij borstsparende ingrepen en gynaecologische tumoren. Voor deze behandeling is een opname vereist.

Prostaatimplantaties met Jodium 125

Gelokaliseerde prostaatkanker kan op verschillende manieren behandeld worden. Naast een totale prostatectomie kan als alternatief gekozen worden voor een implantatie van de prostaat met radioactieve Iodium-zaadjes. Een dergelijke implantatie wordt meer toegepast bij oudere patiënten. Hierbij is er slechts beperkte morbiditeit en de hospitalisatie kan beperkt worden tot een tweetal dagen.
De indicatie wordt in nauw overleg gesteld door het urologisch – oncologisch team tijdens de multidisciplinaire oncologische besprekingen. Op jaarbasis zijn er een honderdtal indicaties.

Deze techniek wordt door de vzw LOC aangeboden aan alle Limburgse ziekenhuizen. Een team bestaande uit een radiotherapeut en een fysicus werkt samen met de lokaal aanwezige uroloog. Zo worden er momenteel niet alleen prostaten geïmplanteerd in de partnerziekenhuizen van het LOC, maar ook in het Regionaal Ziekenhuis Sint-Trudo, het AZ Vesalius en het Maria Ziekenhuis Noord-Limburg.